my own selections of me, from "The Architecture of Happiness" from Alain De Botton...
Ağustos 2007 Hamburg - Eylül 2008 Beşiktaş
Yine muhteşem bir kitapla karşınızdayız. Londra, Paris, Roma, Berlin, gibi büyük ve zengin başkentlerde, veya tarihi mirasını tüketmemiş, yirminci yüzyılı zengin ülkelerin parçası olarak geçirmiş Münster, Utrecht, Nice, Portofino, gibi şanslı küçük şehirlerde, veya ne kadar tüketseniz de tarihi mirası bir türlü bitmeyen İstanbul, Kudüs, Kahire, Atina gibi şehirlerde yaşayanların günlük bazda karşılarına çıkan bir takım güzelliklerin derinlemesine eşelendiği bir eser aşağıdaki alıntıların yapıldığı yer.
"Bir evi güzel kılan nedir?"
"Yeni evlerin pek çoğu neden çirkin?"
"Estetik üzerine neden bu kadar çok tartışıyoruz?"
"Minimalizm bizi süslemelerden daha çok mutlu edebilir mi?"
Gibi her bireyin içinde yara olan önemli hususlara sanata, tarihe, doğaya, ve insana bakarak cevap arayan De Botton kişisinden alıntıladığım güzide paragrafların seyrine davet ediyorum sizleri:
"The Significance of Architecture" bahsinde, tasarladığımız iç ve dış mekanların üzerimizdeki etkileri üzerine:
"Even when we have attained our goals, our buildings have a grievous tendency to fall apart again with precipitate speed. It can be hard to walk into a freshly decorated house without feeling pre-emptively sad at the decay impatiently waiting to begin: how soon the walls will crack, the white cupboards will yellow and the carpets stain. The ruins of the Ancient World offer a mocking lesson for anyone waiting for builders to finish their work. How proud the householders of Pompeii must have been."
Status Anxiety'deki Antik Kalıntılar, ölümlülük ve bunların bireyler üzerindeki etkileri mevzuundan hareketle isabetli bir tespit yapan De Botton, benzer şekilde The Art of Travel'da da kendisine haklı olarak yer bulan "Tatil yerine varıldığı an başlayan incecik hüzün" benzeri duyguyu evlere/inşaatlara taşıyarak kalbimizi fethediyor. Öyle olur evet, IKEA'dan dünyaları alıp gelirsin eve, her şey monte edilip yerine yerleştirildikten sonra "Oh be ne güzel oldu!" deyip peynir-ekmek tıkınmaya mutfağa yollanırsın. Hayat işte... (Kadınlar hakkında da atıp tutardım şimdi ama bu yazı temiz kalsın, yoksa biliyorsunuz...)
"The Significance of Architecture"dan devam ediyoruz. De Botton, Venedik'lilerin dünyanın en güzel şehirlerinden birinde yaşıyor gibi görünmediklerini farkeden John Ruskin'den bir alıntıyla binaların kimi zaman ruh halimizi nasıl olup da zerre kadar etkileyemediğini hatırlattıktan sonra,
sadece mutluluk/mutsuzluk değil, çok daha öze değin, daha esas karakteristikleri de yerinden kıpırdatamadıklarını hatırlatıyor bize. Güzel binalara ilişkin bir şeyler okuyalım diye niyet ettiğimiz kitap bizi üzmeye and içmiş durumda:
"Not only do beautiful houses falter as guarantors of happiness, they can also be accused of failing to improve the characters of those who live in them.
It seems reasonable to suppose that people will possess some of the qualities of the buildings they are drawn to: to expect that if they are alive to the charm of an ancient farmhouse with walls made of irregular chiselled stones set in light mortar, if they can appreciate the play of candlelight against hand-decorated tiles, can be seduced by libraries with shelves filled from floor to ceiling with books that emit a sweet dusty smell and are content to lite on the floor tracing the knotted border of an intricate Turkoman rug, then they will know something about patience and stability, tenderness and sweetness, intelligence and worldliness, scepticism and trust. We expect that such enthusiasts will be committed to infusing their whole lives with the values embodied in the objects of their appreciation.
But, whatever the theoretical affinities between beauty and goodness, it is undeniable that, in practice, farmhouses and lodges, mansions and riverside apartments have played host to innumerous tyrants and murderers, sadists and snobs, to characters with a chilling indifference to the disjunctures between the qualities manifested in their surroundings and in their lives.
Medieval devotional paintings may try to remind us of sadness and sin, they may seej to train us away from arrogance and worldlu pursuits and render us properly humble before the mysteries and hardships of life, but they will hang in a living room without active protest while butlers circulate the finger food and butchers plot their next move.
Architecture may well possess moral messages; it simply has no power to enforce them. It offers suggestions instead of making laws. It invites, rather than orders, us to emulate its spirit and cannot prevent its own abuse.
We should be kind enough not to blame buildings for our own failure to honour the advice they can only ever subtly proffer."
Bu satırların akabinde, Ceausescu'nun sarayına koşuyoruz zihnimizde. Hoş, o mimarinin hangi tür bir ev sahibi olabilirdi diye de düşünülebilir, ancak hiç değilse etkileyici konutlarda yaşayanların belli ölçülerde etkileyici olmalarını beklemek hakkımızdır diye düşünüyorum.
"In What Style Shall We Build" bölümümüzde;
Postmodernizmin modernizmden kopamamasını hatırlatan bir biçimde, modernizmin de romantik unsurları (çelişkileri?) olabileceği, ve bunun bittabii mimaride de gözlemlenebileceği hakkında:
"Despite their claims to a purely scientific and reasoned approach, the relationship of Modernist architects to their work remained at base a romantic one: they looked to architecture to support a way of life that appealed to them. Their domestic buildings were conceived as stage sets for actors in an idealised drama about contemporary existence."
Kitap okuyucusunun yorumu "insanoğlu =)" olmuş.
"The advantage of shifting the focus of discussion away from the strictly visual towards the values promoted by buildings is that we become able to handle the talk about the appearance of works of architecture rather as we do wider debates about people, ideas and political agendas.
Arguments about what is beautiful emerge as no easier to resolve, but then again no harder, than disputes about what is wise or right. We can learn to defend or attack a concept of beauty in the same way we might defend or attack a legal position or an ethical stance. We can understand, and publically explain, why we believe a building to be desirable or offensive on the basis of the things it talks to us about.
The notion of buildings that speak helps us to place at the very centre of our architectural conundrums the question of the values we want to live by - rather than merely of how we want things to look."
Çeşmelere, camilere merak salmıştım bir dönem. Merak derken, arabayla yanından geçerken farketmek ve orada bir tarihi eser olmasını takdir ederek yoluna devam etmek türü bir meraktan bahsediyorum. Yine de "farketmek" işinin hayattaki pek çok şey için ilk adımlardan biri olduğunu unutmadan eleştirmek lazım illa eleştireceksek. Yine aynı dönemde, bir kaç kişiye tamamen uygun kontekstlerde camilerden bahsederken dünyanın en güzel camilerinin olduğu şehirde (veya ülkede) yaşadığımız için çok şanslı olduğumuzu söylediğimi hatırlıyorum. Karşı çıkılmıştı bu söylediklerime, zira o sıralar sadece sağa sola merak salmakta olan bendeniz değil, etrafımda bulunan ve bu tip konuşmaları yapabileceğim kişiler de ergenlerdi, ve maddenin yapısı gereği karşı çıkıyorlardı. Bütün bu ahval ve şerait içinde kimse karşıma "Dünyada başka cami mi gördün?" benzeri elle tutulur soru veya cevaplarla çıkmamıştı elbette. Kısır diyaloglarla teneffüs dakikaları tüketiyorduk ve hiçbirimiz bundan şikayetçi de değildik. Savunmuştum yine de söylediklerimi... Yukarıdaki paragraftaki kadar derli toplu bir dürtüyle olmasa da, camilerin güzelliğinin nasıl bir İstanbul'da yaşamak istediğime dair, yaşanan dönemin yaşanan şehre nasıl etki etmesini isteyebileceğime dair bir şeyler hatırlattığını, hissettirdiğini hatırlıyorum. Her şey bir yana, sanırım o konuşmaları da bir tek ben hatırlıyorum. Hayat işte... (Kadınlardan bahsetmek mi? Çok beklersiniz.)
"Talking Buildings" bölümünü karıştırıyoruz şimdi de:
"Insofar as buildings speak to us, they also do so through quotation - that is, by referring to, and triggering memories of, the contexts in which we have previously seen them, their counterparts or their models. The communicate by prompting associations. We seem incapable of looking at buildings or pieces of furniture without tying them to the historical and personal circumstances of our viewing; as a result, architectural and decorative styles become, for us, emotional souvenirs of the moments and settings in which we came across them."
Kültürün -afedersiniz- monolitik bir üslupta cereyan ettiği günümüzde ve en azından yakın gelecekte mobilyalarımızın da binalarımızın da birbirine gittikçe daha çok benzeyeceği muhakkak. Bu bakımdan bizim değilse de çocuklarımızın veya onların çocuklarının bu konudaki deneyimleri incelemeye değer olacak. Bizimki şimdilik sadece Hürriyet'in verdiği Arcoroc yemek takımına veya eşe dosta gidince görülen bir takım IKEA elinden çıkma mobilyaya tepki vermek oluyor; ve bunun dışında kalan her şey yukarıdaki paragrafın konusu olabiliyor. Yine de mimaride genel anlamda binalar/objeler etrafında oluşturduğumuz imgelerin karşılaşma anındaki içsel durumumuzdan ziyade o bina/objeye karşı önyargılarımız ve kabul etmeye dünden razı olduğumuz değerlerle ilgili olduğunu, ve bu değerleri oluşturan unsurun da kişisel tecrübelerimizden ziyade dönemin getirdiği bilgi birikimi ve düşünüş biçimiyle oluştuğunu düşünüyorum. He paragraf nefis mi? Nefis.
"Ideals of Home" bölümünden:
"In turn, those places whose outlook matches and legitimates our own, we tend to honour with the term "home". Our homes do not have to offer us permanent occupancy or store our clothers to merit the name. To speak of home in relation to a building is simply to recognise its harmony with our own prized internal song. Home can be an airport or a library, a garden or a motorway diner."
İşte kitaba isminin anlamını veren satırlar. Ne kadar çok insanın abuk subuk yapılara "evim" demek zorunda kaldığını düşününce hele de... Bir o kadar çok insanın da "evim" dedikleri yerde diğer insanlara hayatı zindan ettiğini falan düşününce daha korkutucu oluyor aslında. Ceausescu'nun sarayını hatırlayıp susuyoruz. Evlerin ne kabahati var demiştik değil mi?
"Homeless" bahsi de açılmaya değer konunun tam bu anında. Hani kim, kimi hangi hakla evsiz diye tanımlayabilir sorusunun bulunamayan cevabı, ve evsiz yaşayanlara hayallerindeki evleri sorsak alacağımız farklı cevapların yelpazesinin genişliğini düşünmek gibi...
Ha bu arada bu son cümle, "Aslında evsizlere evsiz demek politically incorrecttir o yüzden demeyelim, hem home can be an airport or a library" gibi postmodernizm kisvesi altında yumurtlanan vecizelerden biri olsun diye çıkmamıştır klavyemden, bilginize...
"There is no necessary connection between the concepts of home and of prettiness; what we call a home is merely any place that succeeds in making more consistently available to us the important truths which the wider world ignores, or which our distracted and irresolute selves have trouble holding on to.
As we write, so we build: to keep a record of what matters to us."
"A perplexing consequence of fixing our eyes on an ideal is that it may make us sad. The more beautiful something is, the sadder we risk feeling, so that standing in front of a painting by Pieter de Hooch of a grave-faced little boy diligently bringing his mother some loaves of bread, or of John Wood the Younger's Royal Crescent in Bath, we may find ourselves not so far from tears.
Our sadness won't be of the searing kind but more like a blend of joy and melancholy: joy at the perfection we see before us, melancholy at an awareness of how seldom we are sufficiently blessed to encounter anything of this kind. The flawless object throws into perspective the mediocrity that surrounds it. We are reminded of the way we would wish things always to be and of how incomplete our lives remain."
Ünlü bir şair/yazarımız, Salzburg'da gezerken güzellikten ağladığından bahsediyordu bir yazısında. Orta Avrupa'nın bu konuda daha yetenekli olduğu kesin. Ben ağlamamıştım, ama Karlovy Vary gerçekten gördüğüm bu kadar yer içinde kusursuzluk açısından birinciydi. Güzelliğin tanımını kusursuzlukla eş tutmak meseleye dar bakmak anlamına gelir, o yüzden en güzeliydi demiyorum henüz. Bir gün ölüm tarihimi elime verirlerse oturur liste yaparım, o zaman anlaşılır.
"Endeavouring to purchase something we think beautiful may in fact be the most unimaginative way of dealing with the longing it excites in us, just as trying to sleep with someone may be the bluntest response to a feeling of love.
What we seek, at the deepest level, is inwardly to resemble, rather than physically to possess, the objects and places that touch us through their beauty."
Hala "Ideals of Home"dayız. Bu satırlara bağlı kalırsak eğer, en azından heteroseksüel cinsellikte kadını/erkeği güzel bulmadığımız ortaya çıkıyor. Güzellik değil o, başka bir şey. Nasıl ki çikolata yediğimizde tadımız güzelleşmiyorsa, kadınla/erkekle sevişince de o güzelliğe sahip olmuyoruz. Zaten o kadar güzel bir insanla karşılaşınca da, sevişmenin yanısıra o insana benzemeye de çalışıyoruz. Yazar burada haklı galiba, hem bayrağa da seslenmiyor, daha ne?
"Our understanding of the psychology of taste can in turn help us to escape from the two great dogmas of aesthetics: the view that there is only one acceptable visual style or (even more implausibly) that all styles are equally valid. A diversity of styles is a natural consequence of the manifold nature of our inner needs. It is only logical that we should be drawn to styles that speak of excitement as well as calm, of grandeur as well as cosiness, given that these are the key polarities around which our own lives revolve. As Stendhal knew, "There are as many styles of beauty as there are visions of happiness."
Bu bölüme kaliteli müzik dinlemek ile ilgili döktürdüğümüz yazıda değinmiştik naçizane. Kalitenin şüphesiz sözkonusu olduğunu, fakat tek bir şey olmadığını hatırlamak açısından hatırlanası bir paragrafımız bu da...
Yeni arayışlardan vazgeçmeyen, keşiften keşfe koşan arkadaşlarımızın yüreğine su serpecek şu satırlara davet ediyorum şimdi de sizi... İşte bütün bu çabalarının zihinsel altyapısının mimarideki yansıması:
"The clashes and evolutions in our sense of what is beautiful may be painful and costly, but there seems little chance of insulating ourselves from them entirely: of producing chairs or sideboards, for instance, which could be guaranteed to provoke a unanimous or permanent aura of charm. Clashes of taste are an inevitable by-product of a world where forces continually fragment and deplete us in new ways. As long as societies and individuals have a history, that is, a record of changing struggles and ambitions, then art, too, will have a history - within which there will always be casualties in the form of unloved sofas, houses and monuments. As the ways in which we are unbalanced alters, so our attention will continue to be drawn to new parts of the spectrum of taste, to new styles which we will declare beautiful on the basis that they embody in a concentrated form what now lies in shadow within us."
"The Virtues of Buildings" deyiz an itibariyle.
"Yet architecture has repeatedly defied attempts for it to be set on a more scientific, rule-laden path. Just as the secrets of good literature have not been forever unlocked by the existence of
Hamlet or
Mansfield Park, so the works of Otto Wagner or Sigurd Lewerentz have done nothing to reduce the proliferation of inferior buildings."
E haliyle. Öyle olsa biz bu devirde yeşil minareli, alüminyum folyo kaplı kubbeleri olan hilkat garibelerini dini bina adı altında inşa etmeyiz değil mi?
"We might learn to put names to the virtues of buildings as these philosophers have done to those of people, carefully pinning down the architectural equivalents of generosity or modesty, honesty or gentleness. Analogising architecture with ethics helps us to discern that there is unlikely ever to be a single source of beauty in a building, just as no one quality can ever underpin excellence in a person. Traits need to arise at congruous moments, and in particular combinations, to be effective. A building of the right proportions which is assembled out of inappropriate materials will be no less compromised than a courageous man lacking in patience or insight."
Böyle bir jargonumuz olsa elimizde, daha rahat eder miydik acaba? Ya da muhafazakar sağcı belediye başkanı tipler çıkıp yıkmayı planladıkları binalara çeşitli karakter özellikleri atfederler miydi canlı yayınlarda?
Çok zor bir çalışma, ancak belki de vardır bilemiyoruz. Farklı dönemlerde farklı amaçlarla yapılmış binaları karşılama olanağımız da olabilirdi böylece elimizde. Sonra bir Amerikan üniversitesi bunu bir diyagrama dökerdi ve böylece dünyadaki bütün -sözgelimi- heybetli ve mağrur binaların listesini çıkarırlardı 1-Ayasofya 2-Chrysler Building 3-Parthenon gibilerden..
Hatta bütün polarizasyonlara isim verip derecelendirdikten sonra, onların kombine halleriyle de isimler yaratabilirdik ki asıl kazanç da o noktada gelirdi. Yani, 10'luk skalada heybetlilik puanı 4, yumuşaklık puanı 7 ve kullanışlılık puanı 5 olan bir bina "erken 20.yy devlet dairesi" gibi bir etiket alabilirdi, ve mimari hocaları da çizim isterken bu etiketleri kullanabilirdi. Bu arada bu fikri Hearts of Iron adlı oyunun devletlerin politik durumunu belirlemek için kullandığı diyagramdan aynen çaldığımı belirtmek istiyorum. Türkiye paternal autocrat mesela, ve totalitarizmden iki adım demokrasiye doğru kayınca social conservative oluyor falan, onun gibi. Ama işe yarıyor bak, bize nazizmin asıl karşıtının stalinizm değil, sosyal demokrasi olduğunu hatırlatıyor, en azından düşündürüyor. Binalar için de bunu yapabiliriz ki bu da az şey olmaz hani. Türkiye olarak dünyaya nefis bir katkımız olur, sonra bir kaç yüzyıl huzur içinde yerimizde sayabiliriz.
Böyleyken böyle...
"Over generations, these codes prevented architects from using their imaginations; they handcuffed them to a narrow palette of acceptable materials and forms, and, like the institution of marriage, restricted choice in the name of delivering the satisfactions of restraint."
Yazar, mimaride de, edebiyatta olduğu gibi komplike ve sofistike olanın daha iyi olduğu yönündeki önkabulümüzün aksine çoğu binanın yüzyıllardır sahip olunan mimari karakteristiği çok da değiştirmeyen, malzeme gelişiminin ötesine taşımayan bir basitliği ve tekdüzeliği olduğundan bahsederken evlilik kurumuyla ilgili nefis bir tespit de yapıveriyor ve yüksek lisans mülakatlarından birinde bir punduna getirip "evlilik yasal fuhuştur" deyiveren blog sahibi kişi sırf bu nedenle burayı alıntılıyor.
Korumaya ve geliştirmeye çalıştığımız kurumlar/sistemler/süreçler üretken olduğumuz alanlarda da bizi gelişmeye ve güzelleşmeye iten şeyler olmalıdır diye düşünüyorum. Bizi taklitten öteye götürmeyen anlayışları alıp hayatımızın orta yerine koyarak bunun üstüne bir de duygusal/cinsel hayat geliştirince olmuyor pek. Zaten güzel ülkemizde de o evliliklere en çok değer verilen yöreler, yirminci yüzyılı en "çirkin" geçirmiş yörelerimiz oluyor genelde.
Yine: Hayat...
"It follows from this that the impression of beauty we derive from an architectural work may be proportionally realted to the intensity of the forces against which it is pitted. The emotional power of a bridge over a swollen river, for example, is concentrated at the point where the piers meet but resist the waters which rise threateningly around them. We shudder to think of sinking our own feet into such turbulent depths and venerate the bridge's reinforced concrete for the sanguine way it deflects the currents which tyrannise it. Likewise, the heavy stone walls of a lighthouse acquire the character of a forbearing and kindly giant during a spiteful gale which does its best to pant them down, just as in a plane passing through an electrical storm, we can feel something approaching love for the aeronatical engineers who, in quiet offices in Bristol or Toulouse, designed dark grey aluminium wings that could flex through tempests with all the frace of a swan's feathered ones. We feel as safe as we did when we were children being driven home in the early hours by our parents, lying curled up on the backseat under a blanket in our pjyamas, sensing the darkenss and cold of the night through the window against which we rested our cheek.
There is beauty in that which is stronger than we are."
Mühendisliğe katkımız çok olmasa da, kaleler ve köprüler yönünden olağanüstü zengin olan ülkemizde bu duyguyu tatmamış olan yoktur diyoruz ve bu seferlik sözü uzatmıyoruz.
PS: Başlığa tıklarsanız, De Botton'un internet sayfasında bu kitapla ilgili olan bölüme ulaşabilir ve etrafı kurcalayabilirsiniz, hani bunu keşfetmeyip buraya kadar okuduysanız...
